Groźby karalne (art. 190 KK)

Groźby karalne to przestępstwo z art. 190 Kodeksu karnego, które polega na grożeniu innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub na szkodę osoby dla niej najbliższej. Karalność nie pojawia się jednak przy każdej ostrej wypowiedzi — warunkiem jest to, by groźba wzbudzała w pokrzywdzonym uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Sprawcy grozi kara pozbawienia wolności do lat 3, a zamiast niej sąd może orzec grzywnę albo ograniczenie wolności.

Jako adwokat prowadzący sprawy karne przed Sądem Rejonowym w Jeleniej Górze spotykam dwa rodzaje klientów: osoby pokrzywdzone, które chcą zgłosić groźby i ochronić siebie lub bliskich, oraz osoby oskarżone, którym zarzucono groźbę często wypowiedzianą w emocjach lub w żartach. Ten poradnik napisałem dla obu stron — wyjaśniam, kiedy zachowanie wypełnia znamiona przestępstwa z art. 190 KK, co grozi sprawcy, jak zgłosić groźby i jak je udowodnić, a także kiedy realnie można się bronić. Wyjaśnię również, czym groźba karalna różni się od stalkingu i od groźby służącej zmuszaniu, bo od tej kwalifikacji zależy zarówno grożąca kara, jak i sposób prowadzenia sprawy.

Czym jest groźba karalna — znamiona z art. 190 KK

Groźba karalna to zapowiedź popełnienia przestępstwa skierowana do innej osoby. Zgodnie z art. 190 § 1 Kodeksu karnego, kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby dla niej najbliższej, podlega karze, jeżeli groźba wzbudza w zagrożonym uzasadnioną obawę, że będzie spełniona.

Aby mówić o przestępstwie, muszą wystąpić łącznie trzy elementy:

• Treść groźby — zapowiedź popełnienia przestępstwa (np. pozbawienia życia, uszkodzenia ciała, zniszczenia mienia). Zapowiedź zachowania, które nie jest przestępstwem, nie wypełnia tego znamienia.
• Adresat — groźba dotyczy pokrzywdzonego albo osoby dla niego najbliższej.
• Uzasadniona obawa — groźba musi realnie wzbudzić w pokrzywdzonym obawę spełnienia. Ocenia się to z uwzględnieniem zarówno odczuć pokrzywdzonego, jak i tego, czy przeciętny człowiek w jego sytuacji potraktowałby zapowiedź poważnie.

Forma groźby nie ma znaczenia. Karalna może być groźba wypowiedziana ustnie, gestem, ale też wysłana SMS-em, w wiadomości na komunikatorze czy w mediach społecznościowych. Co ważne, dla bytu przestępstwa nie jest konieczne, by sprawca rzeczywiście zamierzał spełnić groźbę — wystarczy, że jego zachowanie obiektywnie mogło wzbudzić uzasadnioną obawę.

Groźba karalna a groźba bezprawna, zmuszanie i stalking

Te pojęcia bywają mylone, a różnice między nimi przesądzają o kwalifikacji prawnej i grożącej karze. Dlatego warto je rozdzielić, zanim sprawa nabierze biegu.

Groźba karalna (art. 190 KK) to zapowiedź popełnienia przestępstwa wzbudzająca uzasadnioną obawę spełnienia — sama w sobie stanowi odrębne przestępstwo.

Groźba bezprawna to pojęcie szersze, zdefiniowane w art. 115 § 12 Kodeksu karnego: obejmuje zarówno groźbę karalną, jak i groźbę spowodowania postępowania karnego (lub innego, w którym grozi administracyjna kara pieniężna) oraz groźbę rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci. Sama groźba bezprawna nie zawsze jest osobnym przestępstwem — znaczenie ma to, w jakim celu jej użyto.

Jeżeli ktoś używa groźby bezprawnej po to, by zmusić inną osobę do określonego działania, zaniechania albo znoszenia czegoś, może odpowiadać za zmuszanie z art. 191 KK. Z kolei powtarzające się nękanie wzbudzające poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszające prywatność to stalking z art. 190a KK, zagrożony surowszą karą. Ta sama sytuacja — na przykład seria gróźb po rozstaniu — bywa kwalifikowana różnie, w zależności od tego, czy chodziło o jednorazową zapowiedź, wymuszenie zachowania, czy uporczywe nękanie. Z mojego doświadczenia wynika, że właśnie od trafnej kwalifikacji zależy najwięcej, dlatego jej ocenę warto powierzyć adwokatowi.

Co grozi za groźby karalne — kara

Za przestępstwo groźby karalnej z art. 190 § 1 KK grozi kara pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli wymierzona kara nie byłaby surowsza niż rok pozbawienia wolności, sąd może zamiast niej orzec karę ograniczenia wolności albo grzywnę (art. 37a KK). Sąd wybiera rodzaj i wysokość kary, biorąc pod uwagę m.in. okoliczności czynu, sposób działania sprawcy, jego dotychczasowy tryb życia oraz zachowanie wobec pokrzywdzonego.

W praktyce przy pierwszym tego typu czynie i niższym stopniu winy sąd częściej sięga po grzywnę lub ograniczenie wolności niż po bezwzględne pozbawienie wolności. Możliwe są też rozwiązania, które pozwalają uniknąć skazania lub złagodzić jego skutki — warunkowe umorzenie postępowania, dobrowolne poddanie się karze czy — przy karze pozbawienia wolności do roku i 6 miesięcy — odbywanie jej w systemie dozoru elektronicznego.

Jak zgłosić groźby i jak je udowodnić

Jeśli jesteś pokrzywdzonym, groźby zgłaszasz na policji lub w prokuraturze, składając zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa. Już na tym etapie warto zadbać o materiał dowodowy, bo postępowanie w sprawie gróźb opiera się często na tym, co uda się utrwalić.

W gromadzeniu dowodów pomagają:

• zrzuty ekranu SMS-ów i wiadomości z komunikatorów (z widoczną datą i nadawcą);
• nagrania audio lub wideo, jeśli groźba padła osobiście lub przez telefon;
• dane świadków, którzy słyszeli groźbę albo widzieli jej skutki;
• dokumentacja własnej reakcji — np. zmiana trybu życia, zgłoszenie obawy bliskim, wizyta u lekarza.

Kluczowe jest wykazanie nie tylko treści groźby, ale i tego, że wzbudziła ona uzasadnioną obawę spełnienia. Dlatego w zawiadomieniu warto opisać, dlaczego potraktowałeś zapowiedź poważnie — czy sprawca był agresywny, czy miał wcześniej historię przemocy, czy groźbie towarzyszyły inne działania. W praktyce to właśnie ten element bywa najtrudniejszy do wykazania.

Po złożeniu zawiadomienia i wniosku o ściganie policja lub prokuratura prowadzi postępowanie sprawdzające albo od razu wszczyna dochodzenie. W jego toku możesz składać dalsze dowody i wnioski. Pokrzywdzony jest w nim zwykle przesłuchiwany jako świadek — o jego prawach piszę w tekście o przesłuchaniu w charakterze świadka. Jeśli organy uznają materiał za wystarczający, sprawa trafia do Sądu Rejonowego wraz z aktem oskarżenia; jeśli nie — wydają postanowienie o umorzeniu lub odmowie wszczęcia, na które jako pokrzywdzony możesz złożyć zażalenie. Dla samego zgłoszenia nie ma sztywnego terminu, ale im wcześniej zareagujesz, tym łatwiej zabezpieczyć dowody i ustalić świadków — dlatego warto odbierać korespondencję z organów i pilnować wyznaczanych terminów.

Ściganie na wniosek — co to oznacza

Przestępstwo groźby karalnej z art. 190 KK jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, że co do zasady potrzebne jest wyraźne żądanie pokrzywdzonego, by sprawcę ścigać. Wyjątek: od 1 października 2023 r. postępowanie można wszcząć i prowadzić bez wniosku, jeżeli zachodzi duże prawdopodobieństwo, że pokrzywdzony nie składa go z obawy przed odwetem, albo przemawia za tym interes społeczny — wtedy sprawa do prawomocnego zakończenia toczy się z urzędu (art. 12 § 4 KPK). Wniosek składa się zwykle wraz z zawiadomieniem o przestępstwie.

Ma to istotne konsekwencje dla obu stron. Dla pokrzywdzonego — bez złożenia wniosku sprawa co do zasady nie ruszy, chyba że zachodzi wyjątek z art. 12 § 4 KPK. Dla osoby podejrzanej — cofnięcie wniosku przez pokrzywdzonego (za zgodą organu) może doprowadzić do umorzenia postępowania, chyba że toczy się ono z urzędu na podstawie tego wyjątku. To jeden z powodów, dla których w sprawach o groźby tak duże znaczenie ma porozumienie między stronami, w tym mediacja.

Obrona oskarżonego o groźby — kiedy nie ma przestępstwa

Jeśli to Tobie postawiono zarzut z art. 190 KK, pamiętaj, że nie każda ostra czy emocjonalna wypowiedź jest przestępstwem. Obrona koncentruje się zwykle na wykazaniu, że nie wystąpiło któreś ze znamion czynu. W praktyce kancelarii najczęściej badamy, czy:

• wypowiedź w ogóle była zapowiedzią popełnienia przestępstwa, czy raczej wyrazem złości, oceną lub przekleństwem bez konkretnej treści;
• groźba mogła wzbudzić uzasadnioną obawę — istotny jest kontekst: żart, kłótnia, słowa rzucone w afekcie, których nikt nie traktował poważnie;
• dowody rzeczywiście potwierdzają, że groźba padła i pochodziła od oskarżonego (np. czy SMS na pewno wysłał oskarżony).

Na sali sądowej w Jeleniej Górze wielokrotnie przekonałem się, że szczegółowa rekonstrukcja kontekstu rozmowy potrafi przeważyć o ocenie, czy doszło do przestępstwa. Dlatego pierwsze przesłuchanie jest tak ważne — wyjaśnienia złożone pochopnie, bez konsultacji z obrońcą, trudno potem odwołać. Jeśli czujesz, że sprawa może iść w stronę zarzutów, warto poznać też swoje uprawnienia opisane we wpisie o prawach przy zatrzymaniu przez policję.

Groźby po rozstaniu i w konflikcie sąsiedzkim — najczęstszy kontekst

W praktyce kancelarii sprawy o groźby karalne najczęściej wyrastają z dwóch sytuacji: konfliktów rodzinnych po rozstaniu oraz długotrwałych sporów sąsiedzkich. Łączy je to, że groźba zwykle pada w emocjach, a strony znają się i pozostają ze sobą w stałym kontakcie. Gdy groźby wobec osoby najbliższej się powtarzają, sprawa może dotyczyć już znęcania (art. 207 KK) — o dowodach piszę w tekście jak udowodnić znęcanie psychiczne. Wtargnięcie do cudzego mieszkania albo pozostanie w nim wbrew żądaniu to z kolei naruszenie miru domowego.

Ten kontekst ma realne znaczenie dowodowe. Po stronie pokrzywdzonego liczy się wykazanie, że obawa była uzasadniona mimo wcześniejszej znajomości — na przykład że groźbie towarzyszyła eskalacja, agresja fizyczna albo wcześniejsza historia przemocy. Po stronie osoby oskarżonej obrona często polega na pokazaniu, że słowa padły w trakcie wzajemnej kłótni i że żadna ze stron nie traktowała ich poważnie.

Mieszkańcom Jeleniej Góry, Kamiennej Góry czy Lubania, którzy trafiają do mnie z takimi sprawami, zawsze powtarzam to samo: nie kasuj wiadomości i nie odpowiadaj impulsywnie, bo każda kolejna wiadomość staje się dowodem — Twoim albo przeciwko Tobie. Sprawę rozpoznaje sąd rejonowy miejsca popełnienia czynu (art. 31 § 1 KPK): dla Jeleniej Góry i okolicznych gmin — Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze przy ul. Mickiewicza 21, dla Kamiennej Góry i Lubania — sądy rejonowe w tych miastach.

Ile kosztuje pomoc adwokata w sprawie o groźby

Honorarium ustalam indywidualnie, w zależności od tego, czy reprezentuję pokrzywdzonego, czy bronię osoby oskarżonej, oraz od etapu sprawy — inaczej wygląda pomoc przy zawiadomieniu i wniosku, a inaczej obrona na rozprawie głównej. Znaczenie ma też stopień skomplikowania materiału dowodowego, np. obszerna korespondencja czy liczba świadków.

Najlepszym pierwszym krokiem jest rozmowa. Opisz, co się wydarzyło, a wspólnie ocenimy kwalifikację prawną i ustalimy zakres pomocy — skontaktuj się z kancelarią w Jeleniej Górze. Jeśli wolisz najpierw poznać zasady rozliczeń, zajrzyj do wpisu ile kosztuje porada prawna.

Najczęściej zadawane pytania

Najważniejsze wnioski

• Groźba karalna z art. 190 KK wymaga zapowiedzi popełnienia przestępstwa, która wzbudza u pokrzywdzonego uzasadnioną obawę spełnienia.
• Sprawcy grozi kara pozbawienia wolności do lat 3 (sąd może ją zamienić na grzywnę albo ograniczenie wolności); przy mniejszej wadze czynu możliwe jest warunkowe umorzenie.
• Przestępstwo jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego — bez wniosku sprawa co do zasady nie ruszy (wyjątek: art. 12 § 4 KPK), a jego cofnięcie może zakończyć postępowanie.
• Niezależnie od tego, czy jesteś pokrzywdzonym, czy oskarżonym — zadzwoń, zanim zrobisz pierwszy krok, bo o wyniku często decyduje kontekst i dowody.