Odrzucenie spadku — termin 6 miesięcy i jak odrzucić

Chcesz odrzucić spadek, bo zmarły zostawił same długi — i nie wiesz, czy zdążysz, gdzie złożyć oświadczenie i co z dziećmi. Najważniejsze jest tempo: masz 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się, że dziedziczysz, a samo odrzucenie zajmuje jedną wizytę u notariusza albo w sądzie. Po terminie cofnięcie decyzji jest już bardzo trudne.

Jako adwokat prowadzący sprawy spadkowe w Jeleniej Górze najczęściej pomagam w dwóch momentach: gdy trzeba szybko i skutecznie złożyć oświadczenie (zwłaszcza za małoletnie dzieci) oraz gdy termin już minął i trzeba ratować sytuację. Poniżej wyjaśniam, jak odrzucić spadek, jak liczyć termin, czym różni się droga u notariusza od sądowej i o czym najłatwiej zapomnieć.

Czym jest odrzucenie spadku i jakie ma skutki?

Odrzucenie spadku to jednostronne oświadczenie spadkobiercy, że nie przyjmuje spadku (art. 1012 Kodeksu cywilnego). Skutek jest radykalny: z chwilą odrzucenia jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 Kodeksu cywilnego). Nie dziedziczysz niczego — ani aktywów, ani długów — i nie odpowiadasz wobec wierzycieli zmarłego.

To dlatego odrzucenie spadku jest najczystszym sposobem ucieczki przed długami, gdy w spadku nie ma nic wartościowego albo zobowiązania przewyższają majątek. Jeśli jednak w spadku jest też majątek, a chodzi Ci tylko o ograniczenie ryzyka, rozważ inną drogę — przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, które opisuję w artykule o dziedziczeniu długów.

Termin na odrzucenie spadku — 6 miesięcy (i jak go liczyć)

Masz 6 miesięcy na złożenie oświadczenia — i to termin, którego nie da się przedłużyć (art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego). Liczy się go jednak nie od śmierci, lecz od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swojego powołania do spadku. Dla najbliższych jest to zwykle dzień, w którym dowiedzieli się o śmierci. Dla dalszych krewnych termin rusza później — od dnia, w którym dowiedzieli się, że dziedziczą, bo bliższy spadkobierca spadek odrzucił.

Jeśli w terminie nie złożysz żadnego oświadczenia, spadek uznaje się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego) — wówczas już dziedziczysz, choć z ograniczoną odpowiedzialnością. Dlatego przy długach nie wolno czekać do końca terminu „na wszelki wypadek”.

Jak odrzucić spadek — u notariusza czy w sądzie?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku możesz złożyć na dwa sposoby (art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego):

• U notariusza — w formie aktu notarialnego. To najszybsza droga: wizytę umawiasz na konkretny dzień, a notariusz przesyła oświadczenie do sądu. Koszt to taksa notarialna (rzędu kilkudziesięciu złotych plus VAT za samo oświadczenie).
• W sądzie rejonowym — przed sądem spadku, czyli właściwym dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Dla spraw z Jeleniej Góry i okolic będzie to Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze, ul. Mickiewicza 21. Opłata od przyjęcia oświadczenia wynosi 100 zł.

Do złożenia oświadczenia potrzebujesz danych spadkodawcy (zwykle aktu zgonu) oraz informacji o pozostałych spadkobiercach. Oświadczenie jest nieodwołalne — dlatego warto najpierw upewnić się co do składu spadku i kolejności dziedziczenia.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka (małoletniego)

Gdy odrzucasz spadek, Twój udział przechodzi na zstępnych — jeśli masz małoletnie dzieci, to one stają się spadkobiercami i to na nie „spadają” długi. Dlatego odrzucenie za siebie zwykle trzeba uzupełnić o odrzucenie w imieniu dziecka.

Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje istotne uproszczenie: jeżeli dziecko dochodzi do spadku wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, do odrzucenia w imieniu dziecka co do zasady nie jest już potrzebna zgoda sądu opiekuńczego — wystarczy zgodne działanie rodziców mających władzę rodzicielską. W pozostałych sytuacjach zgoda sądu opiekuńczego jest nadal wymagana, a jej uzyskanie trwa, więc trzeba zacząć odpowiednio wcześnie.

Co, gdy minął termin? Odrzucenie po terminie

Jeśli 6 miesięcy już upłynęło, spadek jest co do zasady przyjęty i „zwykłe” odrzucenie nie jest już możliwe. Prawo przewiduje jednak wyjątek: gdy nie złożyłeś oświadczenia pod wpływem błędu lub groźby — na przykład nie wiedziałeś o istnieniu długów albo o tym, że w ogóle dziedziczysz — możesz uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie (art. 1019 Kodeksu cywilnego).

Wymaga to jednak złożenia odpowiedniego oświadczenia przed sądem lub notariuszem oraz zatwierdzenia przez sąd, który ocenia, czy błąd był usprawiedliwiony. To droga trudniejsza i niepewna, dlatego zawsze lepiej zdążyć w pierwotnym terminie. Jeśli właśnie zorientowałeś się, że termin mija albo minął — nie zwlekaj z konsultacją.

Odrzucenie a zrzeczenie się spadku i wydziedziczenie

Te trzy pojęcia bywają mylone, a oznaczają zupełnie co innego:

• Odrzucenie spadku — następuje po śmierci spadkodawcy, jako jednostronne oświadczenie spadkobiercy w terminie 6 miesięcy.
• Zrzeczenie się spadku — to umowa zawierana ze spadkodawcą jeszcze za jego życia, w formie aktu notarialnego (art. 1048 Kodeksu cywilnego); obejmuje co do zasady także zstępnych zrzekającego się.
• Wydziedziczenie — to pozbawienie prawa do zachowku, którego dokonuje sam spadkodawca w testamencie; nie jest decyzją spadkobiercy.

Dobór właściwej instytucji zależy od celu i momentu — inaczej zabezpiecza się przed długami za życia spadkodawcy, a inaczej już po jego śmierci.

Najczęściej zadawane pytania

Najważniejsze wnioski

• Odrzucenie spadku znosi dziedziczenie majątku i długów — jesteś traktowany jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku (art. 1020 KC).
• Masz 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o powołaniu do spadku — termin biegnie sam, bez pisma z sądu.
• Oświadczenie złożysz u notariusza albo w sądzie spadku; po odrzuceniu pamiętaj o oświadczeniach za dzieci.
• Po terminie ratunkiem bywa tylko uchylenie się od skutków (błąd/groźba) za zgodą sądu — dlatego nie zwlekaj.