Podważenie testamentu — kiedy i jak można unieważnić testament?

Podważenie testamentu oznacza wykazanie przed sądem, że ostatnia wola zmarłego jest nieważna. Najczęściej chodzi o testament sporządzony w ostatnich miesiącach życia, w chorobie albo pod wpływem jednej osoby, który pomija resztę rodziny. Spadkodawca mógł sporządzić testament w chwili, gdy nie rozumiał jego treści, albo ktoś zmusił go do jego napisania. Wtedy osoby z najbliższej rodziny mogą zakwestionować testament. Nie składa się pozwu o „unieważnienie testamentu”: zarzut zgłasza się w sprawie spadkowej, a o ważności rozstrzyga sąd spadku.

W mojej praktyce o wyniku najczęściej przesądzają dwie rzeczy: termin i dowody. Kto zbyt długo czeka, traci możliwość powołania się na chorobę spadkodawcy, nawet jeśli była oczywista. Kto zgłasza zarzut bez dokumentacji medycznej i świadków, przegrywa, bo ciężar dowodu spoczywa na nim. Wyjaśniam, kiedy testament jest nieważny, czy można podważyć testament notarialny, jak wygląda sprawa w sądzie, jakie dowody się liczą, do ilu lat można działać i co zostaje, gdy testamentu nie da się obalić.

Kiedy można podważyć testament?

Testament można unieważnić głównie z dwóch grup przyczyn. Pierwsza to wady formy: testament własnoręczny musi być w całości napisany ręką spadkodawcy i podpisany (art. 949 k.c.), a testament wspólny jest nieważny (art. 942 k.c.). Brak daty szkodzi tylko przy wątpliwościach co do zdolności, treści lub kolejności testamentów. Druga grupa to wady oświadczenia woli z chwili sporządzania testamentu (art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego):

Czy można podważyć testament notarialny?

Tak, testament notarialny można podważyć. Akt notarialny jest dokumentem urzędowym, ale nie chroni przed zarzutem z art. 945 k.c. Notariusz odmawia czynności, gdy ma wątpliwość co do zdolności spadkodawcy (art. 86 Prawa o notariacie), jednak jego ocena nie wiąże sądu i nie musi on wzywać lekarza (postanowienie SN z 14 czerwca 2012 r., I CSK 564/11). Sąd Najwyższy utrzymał nieważność testamentu notarialnego osoby z otępieniem, choć ani notariusz, ani świadek niczego nie zauważyli, na podstawie opinii psychiatrów, dokumentacji medycznej i zeznań świadków (II CSKP 1048/22).

Jak podważyć testament – sprawa w sądzie spadku

Zarzut nieważności zgłaszasz w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku przed sądem rejonowym ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 628 k.p.c.); dla Jeleniej Góry to Sąd Rejonowy przy ul. Mickiewicza 21. Sąd bada testamenty z urzędu (art. 670 k.p.c.), ale bez Twoich dowodów rzadko ustali nieważność. Wniosek do sądu kosztuje 100 zł.

Po prawomocnym postanowieniu albo zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia składasz wniosek o zmianę (art. 679 k.p.c.). Kto nie był uczestnikiem pierwszej sprawy, podlega tylko terminom z art. 945 k.c. Uczestnik może powołać tylko podstawę wcześniej niedostępną, w ciągu roku od uzyskania takiej możliwości. Jeśli sąd uzna testament za nieważny, dziedziczy się według wcześniejszego ważnego testamentu albo z ustawy.

Jakie dowody są potrzebne w sprawie o podważenie testamentu?

Na sali sądowej ważność testamentu rozstrzyga zwykle opinia biegłego psychiatry, często z psychologiem, sporządzona po śmierci z dokumentacji medycznej i zeznań świadków. Przy testamencie własnoręcznym autentyczność pisma bada biegły od pisma ręcznego. Liczą się też świadkowie, w tym notariusz. Zaliczkę na biegłego płaci ten, kto wnosi o dowód; bez niej sąd go pominie (art. 130⁴ k.p.c.).

Sąd Najwyższy stawia poprzeczkę wysoko: musi być wyłączenie, a nie tylko ograniczenie swobody (II CSKP 307/23). Sam podeszły wiek ani sugestie rodziny nie wystarczą (I CSK 3640/25). Za nieważny SN uznał natomiast testament człowieka ciężko chorego i całkowicie zależnego od opiekuna, który na niego naciskał (I CSK 115/11).

Do ilu lat można podważyć testament?

Po 20 latach testament da się podważyć tylko z powodu wady formy, ubezwłasnowolnienia albo gdy zarzut zgłoszono w terminie.

Gdy testamentu nie da się podważyć – zachowek i niegodność

Testament niesprawiedliwy nie jest nieważny. Dzieciom, małżonkowi i rodzicom pominiętym w testamencie może przysługiwać zachowek, który przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu (art. 1007 k.c.). Gdy spadkobierca podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do testamentu albo testament podrobił lub ukrył, można pozwać go o uznanie za niegodnego (art. 928 § 1 pkt 2 i 3 k.c.). Więcej o tym w tekście o wydziedziczeniu.

Z praktyki kancelarii: zanim zgłosisz zarzut, zbierz dokumentację medyczną i listę świadków. Umów się na konsultację, a ocenimy szanse sprawy.

Najważniejsze wnioski

• Testament podważa się w sądzie spadku, a nie osobnym pozwem o unieważnienie.
• Na chorobę, błąd i groźbę są 3 lata od dowiedzenia się, najpóźniej 10 lat od śmierci; wady formy nie mają terminu.
• Decydują dowody: dokumentacja medyczna i opinia biegłego.