Pozew o zachowek — jak napisać, gdzie złożyć i ile kosztuje sprawa

Pozew o zachowek składasz wtedy, gdy spadkobierca albo obdarowany nie chce dobrowolnie zapłacić zachowku osobie uprawnionej, pominiętej w testamencie albo pokrzywdzonej darowiznami. Dochodzenie zachowku w sądzie to zwykła sprawa cywilna o zapłatę. Nie ma „wniosku o zachowek”, a zachowku nie dochodzi się w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku ani o dział spadku. Od tego, jak napiszesz pozew, zależy, czy trafi do właściwego sądu, czy nie zostanie zwrócony, ile zapłacisz opłaty i czy nie przedawni się część roszczenia. Sprawa kończy się wyrokiem (zasądzającym kwotę albo oddalającym powództwo) albo ugodą, a prawomocny wyrok z klauzulą wykonalności można egzekwować przez komornika.

W mojej praktyce najwięcej kłopotów sprawiają trzy rzeczy: wybór pozwanego, kwota żądania i opłata. Zawyżone żądanie może skończyć się zwrotem kosztów przeciwnikowi, a pozew wprost o część zachowku nie chroni reszty przed przedawnieniem. Wyjaśniam, kogo pozwać, co wpisać do pozwu, gdzie go złożyć, ile kosztuje sprawa o zachowek, jak przebiega i ile trwa oraz kiedy można ją przegrać.

Pozew czy wniosek o zachowek — kogo pozwać?

O zachowek wnosi się pozew o zapłatę (wyrok SN II CSKP 232/21), a kolejność pozwanych wynika z Kodeksu cywilnego:

1. Spadkobiercy z testamentu albo z ustawy (art. 991 § 2 k.c.). Spadkobierca, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek (art. 999 k.c.).
2. Zapisobierca windykacyjny (art. 999¹ k.c.).
3. Obdarowany, ale tylko w granicach wzbogacenia i dopiero wtedy, gdy od spadkobierców zachowku uzyskać się nie da; to powód musi wykazać (art. 1000 k.c.).

Gdy spadkobierców jest kilku, do działu spadku sądy zasądzają zachowek od nich co do zasady solidarnie, a po dziale odpowiednio do udziałów (art. 1034 k.c.).

Jak obliczyć wysokość zachowku w pozwie?

Kwota zachowku, której żądasz, zależy od udziału w spadku. Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom, którzy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). Zachowek wynosi połowę wartości udziału, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni. Substrat zachowku to czysta wartość spadku (stan z chwili otwarcia spadku, ceny z chwili ustalania zachowku) powiększona o wartość doliczanych darowizn dokonanych przez spadkodawcę i zapisów windykacyjnych (art. 993–995 k.c.). Wysokość zachowku policzysz w kalkulatorze zachowku.

Jak napisać pozew o zachowek?

Pozew musi być zgodny z art. 126 i 187 Kodeksu postępowania cywilnego. Zamiast wzoru z internetu sprawdź tę listę:

1. Sąd i wydział cywilny (rozdział niżej).
2. Strony z adresami, numer PESEL powoda; jako pozwanych zwykle wszyscy spadkobiercy.
3. Wartość przedmiotu sporu, czyli żądana kwota w złotych.
4. Roszczenie o zachowek: zasądzenie kwoty z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od konkretnej daty i zwrot kosztów.
5. Data wymagalności, zwykle dzień po terminie z wezwania do zapłaty.
6. Informacja, czy strony próbowały mediacji lub ugody, a jeśli nie, dlaczego.
7. Uzasadnienie: śmierć spadkodawcy, krąg spadkobierców, testament lub darowizny, skład majątku spadkowego, wyliczenie należnego zachowku.
8. Dowody: akt zgonu, akty stanu cywilnego, testament z protokołem ogłoszenia, umowy darowizn, księgi wieczyste, wniosek o biegłego i o akta sprawy spadkowej.
9. Opłata albo wniosek o zwolnienie od kosztów, odpisy dla pozwanych, podpis.

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku warto dołączyć, jeśli jest, ale nie jest warunkiem pozwu. Bez niego sąd sam ustali, kto dziedziczy (uzasadnienie uchwały SN III CZP 53/13).

Gdzie złożyć pozew o zachowek?

Pozew należy złożyć wyłącznie w sądzie ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a nie w sądzie pozwanego (art. 39 k.p.c.). Od 1 lipca 2023 r. sprawę o kwotę do 100 000 zł rozpoznaje sąd rejonowy, a powyżej 100 000 zł sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 k.p.c.).

Sprawę powyżej 100 000 zł z tych miejscowości rozpoznaje Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze przy al. Wojska Polskiego 56. Złotoryja należy już do okręgu legnickiego.

Ile kosztuje sprawa o zachowek?

Opłatę od pozwu płacisz przy jego złożeniu (art. 10 i 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych):

Maksimum 100 000 zł obowiązuje od 23 września 2025 r.; wcześniej wynosiło 200 000 zł. Gdy po opinii biegłego podwyższysz żądanie, dopłacasz tylko różnicę opłat. Jeśli przed pozwem wziąłeś udział w mediacji na podstawie umowy o mediację, opłata spada o dwie trzecie, najwyżej o 400 zł (art. 13e tej ustawy). Kto nie może ponieść kosztów sądowych, składa wniosek o zwolnienie od kosztów z oświadczeniem o stanie majątkowym (nie obejmuje ono kosztów przeciwnika).

Do opłaty dochodzi zaliczka na biegłego (zwykle wycena nieruchomości), którą płaci strona wnosząca o ten dowód. Przegrywający zwraca przeciwnikowi koszty procesu (art. 98 k.p.c.), a przy częściowej wygranej sąd rozdziela je stosunkowo albo znosi wzajemnie (art. 100 k.p.c.).

Jak przebiega i ile trwa sprawa o zachowek?

1. Sąd sprawdza pozew i opłatę; braki uzupełniasz w tygodniu.
2. Pozwany ma co najmniej dwa tygodnie na odpowiedź na pozew.
3. Zwykle posiedzenie przygotowawcze: próba ugody albo plan rozprawy.
4. Opinia biegłego, przesłuchanie stron i świadków, wyrok.
5. Wniosek o uzasadnienie w tydzień od ogłoszenia wyroku, a apelacja w dwa tygodnie od doręczenia wyroku z uzasadnieniem.

Ministerstwo Sprawiedliwości nie prowadzi osobnej statystyki czasu trwania spraw o zachowek. W 2025 r. sprawy cywilne procesowe w pierwszej instancji trwały średnio 16,5 miesiąca w sądach rejonowych i 14,8 miesiąca w okręgowych, a apelacja średnio 8,5 miesiąca w sądzie okręgowym i 16 miesięcy w sądzie apelacyjnym. W 2025 r. około jedna czwarta załatwionych spraw o zachowek zakończyła się ugodą przed sądem albo w mediacji (26,7% w sądach rejonowych i 23,2% w okręgowych). W sprawach wszczętych od 1 marca 2026 r. strona, która bez uzasadnionej przyczyny odmówi mediacji, może ponieść wyższe koszty (art. 103 § 3 pkt 1¹ k.p.c.).

Czy można przegrać sprawę o zachowek?

Tak. Z powództw o zachowek rozstrzygniętych wyrokiem w 2025 r. sądy oddaliły w całości ponad jedną piątą (22%). Sąd bada głównie:

• czy należy się zachowek, czyli czy masz prawo do zachowku jako zstępny, małżonek albo rodzic spadkodawcy powołany do spadku z ustawy (art. 991 § 1 k.c.);
• czy nie zostałeś skutecznie wydziedziczony w testamencie, nie zrzekłeś się dziedziczenia ani nie odrzuciłeś spadku (o przyczynach pisałem w tekście o wydziedziczeniu);
• czy darowizny, które sam dostałeś od spadkodawcy, nie pokrywają już zachowku (art. 996 k.c.);
• czy roszczenie się nie przedawniło, jeśli pozwany podniesie ten zarzut;
• czy pozwałeś właściwą osobę, na przykład obdarowanego zamiast spadkobiercy.

Pozwany może też domagać się obniżenia zachowku na podstawie zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Sąd Najwyższy uznał to za uzasadnione przy nagannym zachowaniu powoda wobec chorego ojca (V CSK 625/15), ale w innych wyrokach traktuje taką postawę tylko jako okoliczność dodatkową (II CSK 436/16). Od 22 maja 2023 r. zobowiązany może też żądać rozłożenia zachowku na raty, odroczenia płatności, a wyjątkowo obniżenia (art. 997¹ k.c.).

Umów się na konsultację w sprawie o zachowek w Jeleniej Górze, a przygotujemy pozew albo odpowiedź na pozew.

Najważniejsze wnioski

• Pozew o zachowek składasz w sądzie ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, najpierw przeciwko spadkobiercom.
• Opłata wynosi do 1000 zł przy kwocie do 20 000 zł, powyżej 5%, najwyżej 100 000 zł; zawyżone żądanie może kosztować.
• Żądaj całego zachowku i złóż pozew przed upływem 5 lat.