Spadek z dobrodziejstwem inwentarza – co to znaczy?

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza to jeden z trzech sposobów, w jaki spadkobierca może zareagować na spadek, obok przyjęcia wprost i odrzucenia spadku. Przyjmujesz majątek, który zostawił spadkodawca, a za jego długi odpowiadasz tylko do wartości aktywów spadku. Od 18 października 2015 r. przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza jest rozwiązaniem domyślnym (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego), więc ma je wiele osób, które nigdy nie były w sądzie ani u notariusza.

W mojej praktyce kłopot zaczyna się później: przychodzi pismo z banku albo nakaz zapłaty za kredyt ojca, a spadkobierca jest przekonany, że dobrodziejstwo inwentarza chroni go samo. Tak nie jest. Ochrona działa, gdy wartość spadku jest ustalona, a ograniczenie trafi do wyroku, nakazu lub klauzuli. Przemilczany nakaz zapłaty bez zastrzeżenia pozwala komornikowi zająć pensję ponad wartość spadku. Wyjaśniam, co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, jak złożyć oświadczenie u notariusza albo w sądzie, czym różni się spis od wykazu inwentarza i jak bronić się przed wierzycielem oraz komornikiem.

Co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Spadek można przyjąć na dwa sposoby albo go odrzucić (art. 1012 k.c.). Jeśli przyjąłeś spadek z dobrodziejstwem inwentarza, ponosisz odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wysokości stanu czynnego spadku, ustalonej w wykazie inwentarza albo spisie (art. 1031 § 2 k.c.). Stan czynny to aktywa, czyli wartość majątku bez odejmowania długów. Do długów spadkowych należą też koszty pogrzebu i zachowek (art. 922 § 3 k.c.).

Po przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza odpowiadasz za długi zmarłego całym swoim majątkiem (art. 1030 k.c.), ale tylko do wartości stanu czynnego spadku. Gdy majątek spadkowy jest wart 150 000 zł, a długi 200 000 zł, wierzyciele dostaną najwyżej 150 000 zł, także z Twojej pensji. Wyjątek to hipoteka: bank zaspokoi się z obciążonej nieruchomości bez tego limitu (art. 74 u.k.w.h.).

Brak oświadczenia w 6 miesięcy – przyjęcie z mocy ustawy

Złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest możliwe w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania, a nie od śmierci spadkodawcy (art. 1015 § 1 k.c.). Wystarczy przed jego upływem złożyć wniosek do sądu. Milczenie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza z mocy ustawy (art. 1015 § 2 k.c.), jeśli spadek otwarto od 18 października 2015 r.

Po upływie terminu zostaje uchylenie się przed sądem od skutków niezłożenia oświadczenia z powodu błędu, w ciągu roku od jego wykrycia (art. 1019 i 88 k.c.). Nieznajomość długów jest błędem tylko wtedy, gdy mimo staranności nie dało się o nich dowiedzieć (SN, IV CK 799/04), np. po 20 latach bez kontaktu z ojcem (SN, I CSK 85/11).

Jak przyjąć spadek i ile to kosztuje?

Oświadczenie składasz w sądzie lub u notariusza (art. 1018 § 3 k.c.). Właściwy jest sąd rejonowy Twojego miejsca zamieszkania lub pobytu, w Jeleniej Górze Sąd Rejonowy przy ul. Mickiewicza 21 (art. 640 § 1 k.p.c.). Sposób przyjęcia sąd wpisuje w postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 677 § 1¹ k.p.c.).

Spis inwentarza a wykaz inwentarza – na czym polega różnica?

Wykaz inwentarza sporządzasz sam: na urzędowym formularzu w sądzie albo w protokole, który sporządza notariusz (art. 1031¹ k.c., art. 636³ k.p.c.). Wpisujesz, co wchodzi w skład spadku, z wartością z chwili otwarcia spadku, oraz długi spadkowe. Przepisy nie wyznaczają na to terminu.

Spis inwentarza sporządza komornik na wniosek spadkobiercy albo wierzyciela z pisemnym dowodem długu (art. 637 k.p.c.). Wniosek składa się w sądzie albo u komornika (art. 637¹ k.p.c.). Spis można zrobić także po wykazie i wtedy on decyduje (art. 1031³ § 2 k.c.).

Wierzyciel pozywa lub przychodzi komornik – co robić?

Dobrodziejstwo inwentarza nie zatrzymuje wierzyciela samo. Gdy pozwie Cię o dług zmarłego, sąd, uwzględniając powództwo, zastrzega Ci prawo powołania się w egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności (art. 319 k.p.c.). Według Sądu Najwyższego robi to z urzędu, lecz jeśli wyrok uprawomocni się bez zastrzeżenia, do tej kwestii już się nie wraca (SN, I CSK 439/10). Bez zastrzeżenia w tytule komornik prowadzi egzekucję z całego majątku (art. 837 k.p.c.).

Na sali sądowej zawsze podnoszę więc ten zarzut w odpowiedzi na pozew albo w sprzeciwie od nakazu zapłaty, zwykle w 2 tygodnie od doręczenia (art. 480² § 2 k.p.c.). Gdy ktoś ma wyrok przeciwko zmarłemu, zastrzeżenie musi trafić do klauzuli wykonalności (art. 792 k.p.c.). Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze orzekł, że kto nie zaskarży klauzuli bez zastrzeżenia, przegra potem powództwo przeciwegzekucyjne (II Ca 501/13).

Czy warto przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza?

Tak. Dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza opłaca się, gdy w spadku jest majątek, a długi są albo mogą być nieznane. Gdy są same długi, lepsze bywa odrzucenie spadku: nie będziesz dziedziczyć ani majątku, ani długów, ale udział przechodzi na Twoje dzieci, które też muszą go odrzucić. Więcej w tekstach o odrzuceniu spadku i dziedziczeniu długów; możesz też umówić się na konsultację.

Najważniejsze wnioski

• Dobrodziejstwo inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości aktywów spadku.
• Granicę odpowiedzialności wyznacza wartość ze spisu lub wykazu inwentarza.
• Ograniczenie musi być zastrzeżone w wyroku, nakazie albo klauzuli.