Zachowek od darowizny — kiedy się należy, jak go policzyć i kto płaci

Zachowek od darowizny należy się wtedy, gdy rodzic za życia przepisał majątek na jedno dziecko, a po śmierci rodzica w spadku nie zostało dość, żeby pokryć zachowek pozostałych. Darowizna nie wchodzi do spadku, ale przy obliczaniu zachowku dolicza się ją do jego wartości. Dlatego przepisanie majątku za życia nie zamyka sprawy, nawet gdy od darowizny minęło 20 lat. Nie każda darowizna się jednak liczy: drobne prezenty oraz darowizny dla osób, które nie dziedziczą ani nie mają prawa do zachowku, dokonane ponad 10 lat przed śmiercią darczyńcy, odpadają.

W mojej praktyce w Jeleniej Górze trafiają do mnie obie strony takich sporów: rodzeństwo, które po pogrzebie dowiaduje się o akcie notarialnym sprzed lat, i obdarowany, który dostaje wezwanie do zapłaty. Obie strony najczęściej mylą się co do „zasady 10 lat” i co do wartości darowizny. Pokażę Ci, które darowizny się dolicza, jak policzyć zachowek, kto go płaci i jakie są legalne sposoby, żeby go zmniejszyć.

Czy darowizna wlicza się do zachowku?

Tak. Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 § 1 Kodeksu cywilnego). Darowizna nie wraca do spadku, tylko powiększa podstawę obliczenia zachowku, czyli substrat zachowku.

Forma i przedmiot darowizny nie mają znaczenia. Inaczej jest przy ważnej umowie dożywocia, która jest odpłatna.

Po jakim czasie od darowizny nie należy się zachowek?

Zasada 10 lat chroni tylko darowizny dla osób, które w chwili śmierci darczyńcy nie są jego spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 k.c.; uchwała SN z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24):

Przykład: rodzic darował mieszkanie synowi i synowej do ich majątku wspólnego. Jeśli stało się to ponad 10 lat przed śmiercią darczyńcy, dolicza się tylko połowę, bo część synowej podlega zasadzie 10 lat (wyrok SN z 18 maja 2017 r., I CSK 512/16). Gdy darowali oboje rodzice ze wspólnego majątku, po śmierci jednego liczy się tylko jego część.

Jak obliczyć zachowek od darowizny?

Najpierw ustalasz wartość darowizny według jej stanu z chwili darowizny, ale według dzisiejszych cen (art. 995 § 1 k.c.). Jeśli syn dostał w 2010 r. mieszkanie do remontu i je wyremontował, liczy się wartość mieszkania sprzed remontu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 9 listopada 2017 r., I ACa 449/17). Darowane pieniądze sąd może przeliczyć według ich siły nabywczej, gdy wyraźnie spadła wartość pieniądza (wyrok SA w Lublinie z 16 kwietnia 2015 r., I ACa 884/14).

Potem do czystej wartości spadku (majątek minus długi) dodajesz wszystkie doliczane darowizny, także te dla samego uprawnionego, i mnożysz przez jego udział spadkowy oraz ułamek zachowku: 1/2, a dla małoletniego lub trwale niezdolnego do pracy 2/3 (art. 991 § 1 k.c.). Od wyniku odejmujesz darowizny, które uprawniony dostał (art. 996 § 1 k.c.), i to, co dziedziczy (art. 991 § 2 k.c.).

Policzysz to w kalkulatorze zachowku, a ułamki opisuję w tekście „Ile wynosi zachowek”.

Kto płaci zachowek od darowizny: spadkobierca czy obdarowany?

W pierwszej kolejności spadkobierca (art. 991 § 2 k.c.). Obdarowany odpowiada dopiero wtedy, gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać należnego zachowku, i tylko w granicach wzbogacenia (art. 1000 § 1 k.c.). Sprzedaż go nie zwalnia, a dalsze darowanie lub zużycie korzyści zwalnia tylko wtedy, gdy nie musiał liczyć się z roszczeniem o zachowek (art. 409 k.c. stosowany posiłkowo; wyrok SA w Białymstoku z 6 lutego 2020 r., I ACa 787/19).

• Jeśli obdarowany lub spadkobierca sam jest uprawniony do zachowku, np. jako dziecko, odpowiada tylko ponad własny zachowek (art. 999 i 1000 § 2 k.c.).
• Obdarowany może zwolnić się z zapłaty, oddając przedmiot darowizny (art. 1000 § 3 k.c.).

Przedawnienie roszczenia przeciwko obdarowanemu następuje po 5 latach od śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 k.c.), także gdy dziedziczy on z ustawy (wyrok SN z 11 lutego 2015 r., I CSK 753/13). Przy dziedziczeniu z testamentu sądy liczą termin różnie, więc uprawniony powinien liczyć 5 lat od śmierci. Pozew o zachowek wnosi się wyłącznie do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 k.p.c.). Gdy mieszkał w Jeleniej Górze, jest to Sąd Rejonowy przy ul. Mickiewicza 21, a gdy żądana kwota przekracza 100 000 zł, Sąd Okręgowy przy al. Wojska Polskiego 56.

Jak zmniejszyć zachowek od darowizny?

• Zaliczenie darowizn: na zachowek uprawnionego zalicza się darowizny, które sam dostał od spadkodawcy (art. 996 § 1 k.c.).
• Raty, odroczenie, obniżenie: od 22 maja 2023 r. zobowiązany może żądać rozłożenia zachowku na raty (łącznie do 5 lat, wyjątkowo do 10), odroczenia płatności, a wyjątkowo obniżenia, z uwzględnieniem sytuacji obu stron (art. 997¹ k.c.).
• Zasady współżycia społecznego: wyjątkowo sąd może obniżyć zachowek na podstawie art. 5 k.c., np. przy wysoce nagannym zachowaniu uprawnionego wobec spadkodawcy (wyrok SN z 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15), choć w innych wyrokach SN to tylko okoliczność dodatkowa (II CSK 436/16).
• Za życia darczyńcy: umowa o zrzeczenie się zachowku w formie aktu notarialnego (art. 1048 § 2 k.c.) albo wydziedziczenie w testamencie z przyczyn z art. 1008 k.c.; dzieci wydziedziczonego zachowują jednak prawo do zachowku (art. 1011 k.c.).

Najważniejsze wnioski

• Darowizny dla spadkobierców i uprawnionych do zachowku, np. dzieci, dolicza się bez względu na czas. Zasada 10 lat dotyczy innych osób.
• Obdarowany płaci, gdy spadek nie wystarcza, w granicach wzbogacenia, a roszczenie wobec niego przedawnia się co do zasady po 5 latach od śmierci spadkodawcy.